Czy szkoła wychowuje dzieci?

W epoce bezprecedensowych zmian cywilizacyjnych pytanie o to, czy szkoła wychowuje dzieci, przestaje być jedynie akademicką rozterką. To pytanie o kształt przyszłego społeczeństwa, o jakość przywództwa jutra i o rolę, jaką ma lub powinna mieć instytucja edukacyjna w przygotowaniu młodego człowieka do życia – nie tylko zawodowego, ale przede wszystkim społecznego, emocjonalnego i etycznego.

System edukacji w większości krajów rozwiniętych koncentruje się na dostarczaniu wiedzy akademickiej, umiejętnościach poznawczych i przygotowaniu do rynku pracy. Zgodnie z tą logiką szkoła uczy, ale wychowanie – rozumiane jako kształtowanie postaw, wartości, moralności, relacji międzyludzkich – pozostaje w gestii rodziny.

Jednak granica między edukacją a wychowaniem jest dziś bardziej rozmyta niż kiedykolwiek. Współczesna szkoła nie funkcjonuje w próżni. Uczniowie przynoszą do klas swoje emocje, traumy, wpływy środowiskowe i społeczne napięcia. Nauczyciele coraz częściej stają się nie tylko edukatorami, ale też mentorami, mediatorami i pierwszymi „respondentami” w kryzysie emocjonalnym ucznia.

Czy zatem szkoła wychowuje? W praktyce – tak. Ale czy jest na to przygotowana? W większości – nie.

Deficyt kompetencji wychowawczych

W tradycyjnym modelu szkoły – od XIX-wiecznego pruskiego systemu po współczesne systemy masowej edukacji – funkcja wychowawcza była często podporządkowana dyscyplinie, hierarchii i kontroli. Współczesne dzieci, wychowywane w środowisku cyfrowym, w którym autorytety są zdecentralizowane, a dostęp do wiedzy nie wymaga nauczyciela, oczekują czegoś innego: dialogu, szacunku, indywidualizacji.

Tymczasem wielu nauczycieli nie otrzymuje w ramach swojej edukacji profesjonalnego przygotowania w zakresie psychologii rozwojowej, komunikacji empatycznej czy rozwiązywania konfliktów. Co więcej, system nie daje im często czasu ani przestrzeni, by te umiejętności rozwijać w praktyce – przeciążeni biurokracją i presją wyników, często sami wypaleni, stają się niezdolni do pełnienia roli wychowawczej w pełnym tego słowa znaczeniu.

Jednocześnie rola rodziny jako podstawowego środowiska wychowawczego ulega dramatycznemu przedefiniowaniu. W dobie pracy zdalnej, kryzysów ekonomicznych, wysokiego poziomu stresu i samotności społecznej, wielu rodziców traci zdolność do konsekwentnego i spójnego kształtowania postaw u swoich dzieci. Oczekują więc, że szkoła przejmie część tych obowiązków – choć system nie został do tego zaprojektowany.

Paradoksalnie, to właśnie oczekiwania społeczne wobec szkoły jako miejsca „wychowywania dzieci” rosną. Mówimy o edukacji seksualnej, zdrowiu psychicznym, tolerancji, odpowiedzialności cyfrowej, przedsiębiorczości, etyce – a więc o obszarach głęboko wychowawczych.

Od instytucji do wspólnoty

Reforma edukacji XXI wieku nie może już polegać jedynie na aktualizacji podstaw programowych. To musi być transformacja, w której szkoła staje się wspólnotą – miejscem budowania dojrzałości emocjonalnej, odporności psychicznej, zdrowej tożsamości i odpowiedzialności społecznej.

Szkoła wychowuje – bez względu na to, czy chce, czy nie. Pytanie brzmi: czy robi to świadomie, czy przez zaniechanie?

Jeśli nie podejmiemy świadomej decyzji o redefinicji funkcji szkoły w świecie postpandemicznym, zglobalizowanym i coraz bardziej spolaryzowanym, oddamy dzieci w ręce niekontrolowanych wpływów: mediów społecznościowych, kultury natychmiastowości i pozorów, algorytmów projektowanych nie dla dobra jednostki, ale zysku korporacji.

Nowoczesny system edukacji nie powinien opierać się wyłącznie na technologii, ale przede wszystkim na ludziach – liderach, którzy rozumieją, że wychowanie to nie dodatek do edukacji, ale jej fundament. Potrzebujemy dyrektorów, którzy potrafią zarządzać nie tylko placówką, ale i kulturą organizacyjną; nauczycieli, którzy nie boją się być autentyczni; rodziców, którzy chcą współpracować, nie tylko egzekwować.

Nie chodzi o przerzucanie odpowiedzialności z jednych na drugich. Chodzi o wspólne budowanie środowiska, w którym dziecko rośnie jako integralna, wewnętrznie spójna i społecznie kompetentna jednostka.

Szkoła wychowuje. W sposób pośredni lub bezpośredni, skuteczny lub szkodliwy – zawsze kształtuje. Pytanie o to, czy szkoła wychowuje dzieci, jest więc pytaniem o świadomość procesu, o jego cel, wartości i odpowiedzialność. Jeśli chcemy społeczeństwa dojrzałego, zdolnego do współpracy i innowacji, musimy odważyć się na radykalnie nowe podejście do edukacji. W przeciwnym razie wychowanie przejmą siły, które nie mają w tym żadnego interesu – poza tym ekonomicznym.

Kinga Langley